Katarzyna Samek
SP Żarki

AGRESJA W SZKOLE

Pojęcie agresji nie jest łatwe do zdefiniowania. Zachowanie agresywne prowadzi do wyrządzenia komuś krzywdy bezpośrednio lub pośrednio. Agresywność zmienia się wraz z wiekiem człowieka, największe apogeum osiąga w młodości.
Psycholodzy podzielili agresję na :
- bezpośrednią ( fizyczna, werbalna lub ekspresyjna )
- pośrednią ( werbalna – np. oszczerstwo )
U dzieci rzadko mamy do czynienia z wyraźną intencją szkodzenia , ich działania są na ogół spontaniczne. Im dziecko jest młodsze – tym agresja jest bardziej bezpośrednia i globalna – obejmuje kontakt fizyczny , słowa , mimikę. Zazwyczaj chłopców uważa się za bardziej agresywnych od dziewcząt . Ich agresja jest bezpośrednia i aktywna. Dziewczynki reagują mniej spontanicznie , działają bardziej w ukryciu. Nie jest więc wcale pewne, czy są one mniej agresywne.
Charakterystyczne dla dzieci jest kierowanie agresji na obiekty zastępcze, bardziej dostępne i zazwyczaj bezbronne. Np. dziecko, które jest złe na rodziców – może kopać zwierzę , bić młodsze dziecko czy też rzucać kamieniami w okno.
Dzieci bywają szczególnie okrutne wobec rówieśników „odmiennych” – np. otyłych, kalekich, mniej sprawnych fizycznie , mniej zdolnych czy tylko inaczej ubranych. Bardzo częstym zjawiskiem jest agresja w stosunku do osób innego wyznania lub koloru skóry – ten rodzaj agresji dotyczy zwłaszcza członków subkultur lub młodocianych gangów.
Ekstremalną formą agresji jest okrucieństwo – szczególnie trudny problem wychowawczy. Jest to działanie niszczące fizycznie lub psychicznie żywą istotę w sposób szczególnie gwałtowny lub wymyślny. Ofiarami agresji dzieci często stają się zwierzęta. Przybiera ona różnorakie formy:
- okrucieństwo mimowolne ( maluch często „gotują” dla lalek np. roztarte muszki lub biedronki ),
- okrucieństwo z ciekawości ( np. przecinanie dżdżownicy , wyrywanie pająkom lub muchom nóg – ciekawe , czy pójdzie dalej ?) ,
- okrucieństwo dla zabawy ( wsadzanie psu puszki na głowę, podpalanie kotu ogona),
- okrucieństwo dla przyjemności ( np. znęcanie się nad słabszym )
Szczególną rolę w powstawaniu zachowań agresywnych odgrywa lęk.
Lęk przed konsekwencjami dokonanych czynów może być czynnikiem silnie integrującym sprawców i odsuwającym ich od społeczeństwa. Jest to najniebezpieczniejsza forma agresji występująca u młodocianych przestępców. Uczestniczenie w niewielkiej nawet agresji lub tylko jej obserwowanie może spowodować ukształtowanie się agresywnej postawy.
Największą rolę przypisuje się rozwojowi agresji poprzez jej obserwowanie. W ostatnich latach szczególnie chętnie podejmowany jest temat związku programów TV lub gier komputerowych zawierających duży ładunek agresji z agresywnym zachowaniem dzieci.
Psychologowie biją na alarm, że dzieci pod wpływem programów zawierających pewien ładunek agresji „ twardnieją”, stają się obojętne wobec okrucieństwa. Zanika u nich wrażliwość moralna.
Najnowsze badania wykazują , że dzieci uczą się agresji w TV lub komputerze wówczas, gdy są one przekonane o prawdziwości zdarzenia.
Dzieci uczą się agresji w domu , w szkole , na ulicy oraz ze środków masowego przekazu. Dorośli zmęczeni trudnościami dnia codziennego, rozczarowani brakiem pieniędzy i perspektyw na poprawę swej egzystencji bywają napięci, rozdrażnieni, często wybuchają gniewem. Dzieci to widzą. I uczą się, że zachowanie agresywne bywa skuteczne. Dzieci nie uczą się na podstawie naszych słów lecz czynów.
Bardzo ważnym źródłem agresji jest nadmierne przeciążanie dzieci obowiązkami, brak czasu i przestrzeni życiowej do swobodnej zabawy, brak bliskości uczuciowej z rodzicami.
W szkole najczęściej spotykamy się z agresją fizyczną ( bicie, kopanie , plucie , wymuszanie pieniędzy, niszczenie czyjejś rzeczy ), z agresją słowną ( przezywanie, wyśmiewanie, obrażanie, grożenie , plotkowanie ) lub agresją werbalną ( wygrażanie pięścią, pokazywanie nieprzyzwoitych gestów ).
Jest ona przeważnie skierowana na inne dzieci, nauczycieli , bądź też szkolny sprzęt. Jest objawem braku zdyscyplinowania i narusza zasady szkolnego regulaminu.
Bardzo często jednak w samej szkole tkwi przyczyna agresji ucznia. Zbyt liczne klasy, duża anonimowość nauczycieli i uczniów ( szczególnie w dużych szkołach), częste zmiany nauczycieli, częste poniżanie , krytykowanie, ośmieszanie uczniów , ograniczona ruchliwość, brak jasnych i przestrzeganych reguł życia szkolnego – sprzyjają wystąpieniu i rozwojowi zachowań agresywnych
Klasa szkolna to zbiorowisko różnorodnych osobowości i sposobów zachowania. Agresor demonstruje siłę wobec kolegi niepewnego, samotnego, takiego, który nie umie się skutecznie bronić. Odczuwa wówczas swoją wyższość i satysfakcję.
Przeciwdziałanie agresji w szkole polega na interwencji i wsparciu zarówno dziecka agresywnego, jak i ofiary.
Można usunąć ucznia zachowującego się agresywnie np. z zabawy, pozbawić go przyjemności. Agresja powinna zawsze prowadzić do przykrości, niepowodzeń, strat. Całkowicie wykluczona jest kara cielesna, gdyż staje się ona modelem agresji.
Współczesna szkoła jest nastawiona głównie na przekazywanie wiedzy. Bardzo rzadko uczy się umiejętności interpersonalnych.. Wdrożenie tych umiejętności jest najważniejszym celem przeciwdziałania zachowaniom agresywnym.
Są to między innymi umiejętności:
- radzenia sobie z napięciem i stresem,
- uczenie się akceptacji siebie i innych,
- tworzenie klimatu bezpieczeństwa i zaufania,
- dostosowanie potrzeb własnych i drugiego człowieka,
- uczenie się aktywnego słuchania,
- uczenie zachowań asertywnych,
- rozwiązywanie konfliktów metodą negocjacji i mediacji,
- kształtowanie poczucia własnej wartości.
Klasa szkolna to miejsce , w którym uczniowie we współpracy z nauczycielem mogą na lekcjach wychowawczych opracować swój własny program walki z agresją. Stwierdzono, że w klasach, gdzie taki regulamin stworzono i gdzie prowadzone były programy profilaktyczne – zanotowano spadek agresji. Głównym celem takich programów winien być rozwój świadomej, samodzielnej, wrażliwej osobowości. Cel ten jest możliwy do osiągnięcia tylko wówczas, gdy dążyć do niego będą wszyscy nauczyciele, uczniowie, rodzice, pedagog, psycholog oraz inni pracownicy mający częsty kontakt z uczniami. Wychowawca powinien być modelem nieagresywnego zachowania.
Agresja jest trudnym problemem pedagogicznym, którego znaczenie wciąż wzrasta Wiedza pedagogiczna jest w tym zakresie nadal niewystarczająca, a stosowanie tej, którą posiadamy – niedoskonałe.




BIBLIOGRAFIA:

A. Bandura, R.H. Walters , Agresja w okresie dorastania, Warszawa 1968
Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1993
J. Kołodziejczyk, Agresja – Przemoc w szkole, Kraków 2003
J. Ranschburg, Lęk, gniew, agresja, Warszawa 1980